Ses Bilgisi (Ses Olayları) Konu Anlatımı

09.04.2020
A+
A-

Ses Bilgisi Konu Anlatımı,Ses Bilgisi Nedir, Ses Bilgisi  tyt, Ses Bilgisi örnekler, Ses Bilgisi ayt,  Sizlere bu yazımızda Ses Bilgisi hakkında bilgi vereceğiz.

Ses Bilgisi

Dildeki seslerin özelliklerini tarihsel akışı içinde inceleyen bilim dalıdır. Günümüz Türkçesinde 29  ses vardır. Bunların 8’i ünlü 21’i ünsüzdür.

Ünlüler ve Özellikleri

Düz Yuvarlak
GenişDarGenişDar
Kalınaıou
İnceeiöü

 

Ünsüzler ve Özellikleri

Yumuşak Ünsüzlerb, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
Sert Ünsüzlerç, h, f, k, p, s, ş, t

 

Düzeltme İşareti

-Yazılışları aynı anlamları farklı kelimeleri ayırt etmek için uzun ünlülerin üzerine konur: hâl (durum), hal (meyve ve sebze satılan yer).

-Dilimizde Arapça ve Farsçadan gelmiş sözcüklerde bulunan ince g,k ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerine konur: dergâh, hikâye, rüzgâr ,sükûn, sükût…

-İyelik ve belirtme ekiyle  Türkçede bulunmayan nispet ekinin karışmaması için kullanılır: Atatürk’ün resmi, resmî açıklamalar; Türklerin tarihi, tarihî konular…

Ünlülerle İlgili Ses Olayları

Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları

Ses Olaylarına Örnek Sorular 

 Ünlülerle İlgili Ses Olayları

 Büyük Ünlü Uyumu

Türkçe  bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a,ı,o,u) varsa daha sonraki hecelerde kalın; ince bir ünlü (e,i,ö,ü) varsa daha sonraki hecelerde  de ince ünlü bulunur. Buna büyük ünlü uyumu denir.

Büyük ünlü uyumuna uyan örnek sözcükler:
adım,ayak,boyun,beşik,gözlük,üzengi…

Türkçe oduğu hâlde zamanla değişikliğe uğrayarak büyük ünlü uyumuna uymayan sözcüklerde vardır.

Bunlara örnek olarak;

-Alma Elma
-Karındaş Kardeş
-Ana Anne
-Inanmak İnanmak
-Kangı Hangi

 

 Küçük Ünlü Uyumu

Ünlülerin, Türkçe sözcüklerdeki düzlük-yuvarlaklık uyumudur.

Küçük ünlü uyumunda iki kural vardır:
Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlülerden biri(a,e,ı,i) varsa hecelerde de düz ünlü bulunur.

Örnek:
anlaşmak, yanaşmak, seslenmek, çilek…

Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü (o,ö,u,ü) varsa daha sonraki hecelerde ya düz-geniş (a,e) ya da dar-yuvarlak (u,ü) bulunur.

Örnek:
boyunduruk, çocuk, yumurta, sürmek

Tabi ki küçük ünlü uyumuna uymayan sözcüklerde vardır. Bunlar;

kabuk, avuç, kavuk, savurmak….

 

 Ünlü Düşmesi(Hece Düşmesi, Ses Düşmesi)

Türkçede ünü düşmesi üç şekilde olur:

İki heceli bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlüler düşer.

Örnek:

omuz-u omzu
alın-ı       alnı

Bazı birleşik sözcüklerde birinci sözcüğün ikinci hecesindeki ünlü düşer. Buna ünlü aşınması denir.

Örnek:
ne+için            niçin
hapis+etmek hapsetmek

– Türetilen bazı sözcüklerde de ünlü düşmesi olur.

Örnek:
sızı-la      sızla-
beniz-   ⇒  benze-

ÖNEMLİ 1: Orta hecesinde dar ünlüyü, ünlüyle başlayan ek aldıklarında düşen sözüklerle oluşturulan ikilemelerde bu ünlü düşmez.

Örnek:
gönül gönüle, devirden devire…

ÖNEMLİ 2: yer, yön bildiren sözcükler, ek aldıklarında bunların sonunda bulunan ünlüler düşmez.

Örnek:
dışarıdan (dışardan değil), şurada (şurada değil)…

 

 Ünlü Türemesi

Küçültme eklerinde önce: 

”Bir, az, dar, genç” gibi tek heceleri bazı sözcükler ”-cik” ekini aldığında araya bir ünlü girer.

Örnek:
dar    ⇒ dar-cık     dar-a-cık
genç genç-cik  genc-e-cik
bir    ⇒ bir-cik        bir-i-cik

Pekiştirmeli sözcükler:

Pekiştirilmiş sözcüklerin bazılarında da ünlü türemesi görülür.

Örnek:
gündüz güpgündüzgüp-e-gündüz
çevre    ⇒  çepçevre     ⇒ çep-e-çevre

ÖNEMLİ: ”öpücük” ve ”gülücük” kelimelerinde ünlü türemesi yoktur.

 

 Ünlü Daralması

Düz geniş ünmlü olan ”-a, -e” ile biten fiillere”-yor” şimdiki zaman eki geldiğinde geniş ünlü daralarak ”-ı, -i, -u, -ü” seslerinden birine dönüşür.Bu ses olayına ünlü daralması denir.

Örnek:
Söyle-yor   Söylüyor
gelme-yor  Gelmiyor

”- ye” ve ”de” sözcüklerinde daralma yazıda gösterilir.

Örnek:
de-y-ecek diyecek
ye-y-ecek ⇒ yiyecek

 

 Ünlü Değişimi

”Ben” ve ”sen” zamirlerine yönelme hâl eki(-a,-e) eklendiğinde bu zamirlerin ünlülerinin değiştiği görülür.

Örnek:
Ben-a  ⇒ Bana
Sen-a  ⇒  Sana

 Ulama

Ünsüzle biten sözcüklerden sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, ünsüz, ünlüye bağlanarak okunur.

Örnek:
”Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.”

Koyu yerde belirtildiği gibi ulama gerçekleşmiştir.
İnsanların isteği hiçbir zaman bitmez.
Zamanın acısıyla örülmüş bir dünya.

Eğer ki ulama özelliği taşıyan iki kelime arasında virgül varsa ulama gerçekleşmez.

”Gelin,ağlaşalım. ” cümlesinde ulama gerçekleşmemiştir.

 

 Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları

 Ünsüz Yumuşaması(Değişimi)

”p,ç,t,k” sert ünsüzleriyle biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde bu sesler yumuşar ve ”b,c,d,g,ğ” seslerine dönüşür. Bu olaya ünsüz yumuşaması(değişimi)  denir.

Örnek:
amaç-ı     ama
sahip-i   ⇒  sahibi
geçit-i     gecidi
toprak-ı toprağı

Bazı yabancı kökenli sözcüklerde bu kurala uyulmaz.

Örnek:
Edebiyatın değeri hiçbir zaman anlaşılmasdı.
Tankı gören çocuklar korkmuştu
Ahmet, dün evrakı evde unutmuş.

”n,l,r” sesleri de ünsüz değişimine sebep olabilir.

Örnek:
denk-i     dengi
kalp-i      ⇒ kalbi
kurt-u     ⇒ kurdu
yoğurt-u ⇒ yoğurdu

Özel adlarda ses değişikliği görülmez.

Bu sene Irak’a ikinci kez gitmişti.
Mehmet’i her yerde arıyordu.

 Ünsüz Sertleşmesi(Benzeşmesi)

Bir sözcük ”f,s,t,k,ç,ş,h,p” sert ünsüzlerinden biri ile biter ve bu sözcük ”c,d,g” yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan ek alırsa ekin başındaki ”c,d,g” yumuşak ünsüzleri ”ç,t,k” sert ünsüzlerine dönüşür. Buna ünsüz benzeşmesi denir.

Örnek:
sınıf-ca  sınıfça
1965’de ⇒  1965’te

 Ünsüz Düşmesi

Küçültme eki ”-cik, -cek” ya da ”-l” yapım eki,  ”k” ünsüzü ile biten sıfatlara getirildiğinde sözcüğün sonundaki ”k” düşer.

Örnek:
sıcak-cık  sıcacık
ufak-cık   ufacık

 Ünsüz Türemesi

Arapçadan dilimize giren özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunan sözcükler Türkçede tek ünsüzle kullanılır.Bu sözcükler ünlüyle  başlayan ek veya yardımcı fiille kullandıklarında sondaki ünsüz ikizleşir.

Örnek:
Şık-ı  şıkkı
zam-ı  zammı

”et-,eyle-,ol-” gibi yardımcı fiillerle yapıln birleşik fiillerde ses türemesi olabilir.

Örnek:
sır olmak  sırrolmak
ret etmek  reddetmek
hal olmak hallolmak
zan eylemek  zanneylemek

 N-M değişimi

Dilimizde ”b ” dudak ünsüzü, kendinden önce gelen ”n”  damak ünsüzünü ”m” dudak ünsüzüne dönüştürür.

 

Örnek:
Yanlış                  Doğru
sünbül                 sümbül
perşenbe             perşembe

Özel isimlerde bu değişiklik gerçekleşmez.

İstanbul, Safranbolu,binbaşı….

 Kaynaştırma Ünsüzleri

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmadığından, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına “y, ş, s, n” kaynaştırma ünsüzlerinden biri girer.

– ”y” hâl eklerinde önce kullanılır:

Örnek:
Dereyi, tepeyi, sel bilir; iyiyi kötüyü el bilir.
Arabayı dün akşam tamire götürmüş.
Dünyaya geldiği günden beri çile çekiyordu.

– Tamlayanı ve ya tamlananı ”ne ” ve ”su” sözcükleri olan sözlerde araya ”y” kaynaştırması girer:

Örnek:
neyin suyu

suyun sesi

-”n” tamlayan ekinden önce, iyelik eklerinden sonra, hâl eklerinden önce ve zamirlerden sonra kullanılır:

Örnek:
Çömlek taşa dokunursa vay çömleğin hâline.
Buranın güzelliklerini görmen gerekli.
Bundan sonra sana yardım edemem.

 Ses Olaylarına Örnek Sorular

Örnek 1
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin hangisinde kaynaştırma harfi yoktur?

A) Şarkı o olağanüstü aşkın ifadesi haline gelmiştir.
B) Kendisini acemice, babasının kollarına bırakmıştı.
C) İz bırakan bir dostlukları ya da düşmanlıkları olmayacaktı.
D) Sanki kasları, çizgilerini taşımakta güçlük çekiyordu.
E) O muhteşem tebessümüyle ama üzgün bir sesle konuştu.

Örnek 2
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi türetilirken ünlü kaybına uğramıştır?

A) Ayrıldığı obadan yemek isteyememişti.
B) Pınarda karnını bol suyla dolduruyordu.
C) Geçtiği her kasaba, her köy bomboştu.
D) Göklerinde bir tek uçan kuş bile göremedi.
E) O şehir dünyanın en güzel şehriydi.

Örnek 3
Süreksiz sert ünsüzlerle (p, ç, t, k) biten sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında son sesteki sert ünsüz yumuşar.

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde bu kuralın dışında bir kullanım vardır?

A) Nişancı, kayık sözünü duyunca eli ayağı kesildi.
B) Çocuklar kamışlığın içinde kurbağalarla oynuyorlardı.
C) Kaya aralarından koskocaman mantar buldular.
D) Bir tencere dolusu bulgur pilavı pişirip yediler.
E) Onlar bu savaşı üç gün üç gece anlattılar.

Örnek 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması yoktur?

A) İlçemizdeki orman yangını gittikçe ilerliyordu.
B) Çok sevdiği oyuncaklarını arkadaşlarından saklıyormuş.
C) Çantamızdaki yiyeceklerin bir kısmı bozulmuş.
D) Uzun süredir burada sizi bekliyorlar.
E) Okula giderken her gün bu yoldan geçiyoruz.

Örnek 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz türemesinin örneği vardır?
A) İzmir yolunu izleyerek Edremit’e vardık.
B) Dedesinin zengin bir para koleksiyonu vardı.
C) Bursa-İstanbul hattına yeni seferler kondu.
D)Vitrinlerin ışıkları göz kamaştırıyordu.
E) İnsanlar burada yüzyıllardır tarımla uğraşmış.

Örnek 6 
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir ses olayı yoktur?

A)Kendisine yeni bir ev almak istiyordu.
B)Yeni öğrenciler sınıflarına hemen alıştı.
C)Şehirdeki kuleden manzarayı seyrettik.
D)Kimsesiz çocuklar için bir kermes düzenledi.
E)Sabahları sütçüden bir şişe sut alırdık

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.

BİR YORUM YAZIN